AL CÈSS
A Guzön tönci àgn fà, la sgént la ghéva mia al cèss in cà. L’infòra d’un cùai scioor, tücc j’èucc as ràngiàvan cùm pùdévan, a la bèla méi. Ghévan al cèss in dal sùta scala, na türca, o önca dumà un böcc sóra la tömpa. Cönd la tömpa l’éva pina cùm na tola da cinc litar,( cùli d’la cunsèrva chi dàvan i butigaar cönd évan vòji), inciùdaa sü la sciüma d’un pàl, la svùjàvan e bütàvan tüt in sül mücc dal lamp.
J’èucc cèss da sòlit évan in dal giardin o in la córt. Gnévan fècc sü un pò sicùnd al mistee che vün al fava. Chi l’éva müradoor s’lù fàva sü cùm i matóogn, un mètar par un mètar, par düi d’àutöza, un böcc da trönta ghèi in dal pavimént, dricc in sü la bòsa. Al mé pà cl’éva lignàmee l’éva fàcc at lögn, in dal giardin, giamò cùm l’àss par sitàs giü. Al töcc l’éva ’t laméra, o cùm i cùp.
Ghéva chi invéci lù fàva sü cùm i malgàsci in mézz al giardìn. Lì al ricömbi da l’aria l’éva sicürì. Al véént s’infilava dént e al minava via tücc j’udoor. Ag nava mia vèsa stitic, sadinò d’invèrn ti gnévi fòra cùm i candéli at già-sc tacà i ciàpi.
In dal cèss sóra la bòsa ag nàva vèsa önca püsè frönc, un pò sautimbönc, parchè ti duvévi staa in bilic sü n’àss péna püse largh di péi. Dopu un mumént ché ti sévi cùvià giü, at ciàpàva’l rönfigh in di gömbi, at gnévan i furmighi e ti risciàvi da naa giü d’indré.
J’üsi évan at lögn, cùm sü scricc un nümar; 100. Ò mai càpì al parchè. Par tögna sarà l’üss, l’éva sé un crùchin, un fil fèr, o sàdinò un cùrdin. Da cùvià giü t’il tignévi tirà cùm na mön. Cönd ti dùvévi nitaat al bèf, ti bütavi’l cùrdin in bùca e ti tiràvi cùm i déncc, sémpra cùm la spirönza ca rivàs inzün in da cùl mùmént a véra l’üss, parchè ti risciàvi da vùlaa fòra in la córt, cùm giü i càuzógn, o önca da vöga pàrtii la dàntéra tacà’l curdin.
Tönci ghévan sü dumà na ténda. Cüi vultè vèr na müraia gnönca cùla.
Ghéva önca chi al nàva fàla in la stàla, d’invèrn, cönd ghéva giü la fiòca o al piúvéva. Lì al riscc évan i galini e i pulìtt; gnévan lì, at giràvan intórn, bicavan un pò chi, bicavan un pò là, di vòlti önca… là.
Foravia da cüi cùm la tömpa, j’èucc ghévan sùta un bél mücc at fujògn dal malgón o stràm. Cönd la bòsa l’éva pina, cùm al trént, la spàzàvan. Cambiavan i fòji e disinfitàvan tüt cùm la créulina.
I cèss cùm la türca ghévan in dútazión un mönig da scöva cùm ligà in sü la sciüma un fugnón da strè-sc, par pùsaa giü tüt in dal böcc, e na sögia pina d’àcua par daag na làvaa.
In da tücc ghéva un ciò o’n fil fèr fàcc a ràmpin, par tàcaa sü la carta par nitaas, che però l’éva mia igienica. L’éva carta’t giùrnàl; la Gazöta dal Pòpul, la Stömpa, l’Avànti, l’Unità, l’Avenir, tüta tajaa a quàdrit piü o menu vint ghèi par vint ghèi. Cönd l’éva péna ümida la lasàva giü al négar da l’inciòstar, e al büfabröli al gnéva téncc cùmè al cül da la padèla di mundài.
La carta da mia druvaa, l’éva cùla lüstra di rivisti, parchè la sgürgàva via cùmè na scaja’t savon e t’it burdigàvi fin sóra la schéna.
Intönt che vün l’éva là cùvià giü, al fàva pasaa i föi e’l pudéva lèsgia un cùai tòch at nùtizia, al scirnéva na fútúgràfia cùm sü vün c’ag nàva mia tönt par al vérs giüst, insi al ghéva la sùdisfàzión da pùlis al bèf f cùm la fàcia da cùl là.
Al pùdeva vèsa un giùgadór dal balón: vün dal Türin par cùl da la Juventus, dal Milan par cüi da l’Inter. Al témp at guèra chi l’éva mia fascista al scirnéva al Duce, un ripüblicön al Re, vün da la sinistra cùl da destra, o al cùntrari.
I nòsti nòni fàvan ’ncora püsè sveelt. Lor chi nàvan sönza müdöndi, ghévan mia tönci fàstidi. Al cèss al druvàvan pooch. Nàvan fòra in mézz la córt cùm i gömbi larghi, s’bütàvan dré vàrdaa par aria, vàrdàvan al cél, i rùndùli chi vùlavan e intönt pisàvan.
La nòcc, s’la scàpava, da sicür nàvan mia bàss a fàla in dal cèss. Drùvavan tücc l’ùrinari. Al tignévan in la part bàsa dal scifón o sùta al lécc. La matin cönd i fumni nàvan inzóra faa la stönza ai mitévan fòra sü la lòbia e cönd évan furnì nàvan vùjai sül mücc dal lamp. Cönd piùvéva, i’anvarsàvan bèli giü da la lòbia in méz la córt.
Poi piön piön cùm al prugrès, s’è cumancià tiraa dént l’àcua, e alóra un cùai cèss l’è spunta in fund di lòbji. Sémpra un mètar par un mètar, cùm un finistrin insì stréncc ca pàsàva gnönca fòra la sciüca.
Cùsta l’è un po’ la storia dal cèss e la storia da tücc i sgént, che na vòlta vivévan insì.
Pucà che dèss tönci s’rigòrdan più, o fön finta da mia rigùrdaas da cüi témp là e dal siid d’indùva vögnan, indùva in crisü, e cùmè tücc, indùva nàvan fàla.
Dèss la picàn giù düra, e stòrscian al naas. Mànzùnègh mia sti ròbi. Sarà chi g’ön póra da faa brüta figüra in da cùl mùnd növ e falénsc in dùva vivan ?
Che pöi vùréé vàrdaa, al cèss l’è’ncora l’ünich siid indùva tücc in istés, scióri e pòvar, impurtönt o pèrdabàli.
Pruvùma un po’ a pinsaa a rè, rigini, présidént, rübinitèt, cùli biùtöni di tacùit, i miliardàri dal balón. Pinsùmai cönd in là, sitè giü sül cèss, cùm i cauzògn e i müdöndi süi ginògi, magari stitich, chi pùsàn, cùm j’öcc pién at lacrimi. Cùs g’ön at difarént da nüi, dal barbón, dal pòvar crist cùm i pèzi in di cülati, ché al viv a la giùrnaa? Gnénti, pròpi gnénti. L’ünica difarenza l’è cùl tòch at carta chi g’ön in mön, che invéci da vèsa giurnàl o fòja’t nisciòla, l’è a tri véél e déés piögn at murbidöza.Tüt lì !